नेपालको निर्वाचन व्यवस्थापनमा सूचना प्रविधिको प्रयोग विद्युतीय मतदान प्रणाली

२. लेखसार (Abstract)
नेपालमा लोकतान्त्रिक निर्वाचन प्रक्रियालाई पारदर्शी, स्वतन्त्र, विश्वसनीय र आधुनिक बनाउन सूचना प्रविधिको प्रयोगले पछिल्ला दुई दशकमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याएको छ। निर्वाचन आयोगले मतदाता नामावली व्यवस्थापन, मतदाता परिचयपत्र उत्पादन, मतदान सञ्चालन, मतगणना, नतिजा प्रकाशन तथा निर्वाचन अनुगमनमा प्रविधिमा आधारित प्रणालीहरू क्रमशः विस्तार गर्दै आएको छ।
२०७८ सालको स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९ सालको प्रतिनिधि सभा तथा प्रदेश सभा निर्वाचन र हालै सम्पन्न प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन २०८२ मा सूचना प्रविधिको प्रयोग अझ प्रभावकारी र व्यावहारिक रूपमा विस्तार भएको देखिन्छ। विशेष गरी Web-Based Election Result Information System (ERIS), GIS आधारित मतदान केन्द्र व्यवस्थापन, Biometric Verification, डिजिटल मतदाता विवरण प्रणाली, Event Tracking System, तथा Social Media आधारित सूचना प्रवाहले निर्वाचन प्रक्रियालाई थप छरितो र पारदर्शी बनाएको छ।
२०८२ साल कार्तिक २७ गतेदेखि राष्ट्रिय परिचयपत्र (NID) मार्फत मतदाता नामावली संकलनको नयाँ प्रणाली प्रारम्भ भएसँगै नागरिकको व्यक्तिगत विवरण प्रत्यक्ष निर्वाचन आयोगको प्रणालीसँग आबद्ध हुने व्यवस्था लागू गरिएको छ। यसले दोहोरो नामावली, फर्जी विवरण तथा अद्यावधिक समस्यालाई न्यून गर्न सहयोग पुगेको छ।
त्यसैगरी, प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन २०८२ मा जिल्लास्तरमै केही नवीन प्रविधिगत अभ्यासहरू समेत सफलतापूर्वक लागू गरिएका छन्। जिल्ला निर्वाचन कार्यालय सल्यानले Google Script Macros मार्फत अस्थायी मतदाता व्यवस्थापन, Event Tracking App विकास, Facebook Live तथा Digital Display Board मार्फत प्रत्यक्ष नतिजा प्रसारण, र Reporting Portal System मार्फत तथ्यांक एकीकृत गरी पारदर्शिता अभिवृद्धि गर्ने उल्लेखनीय कार्य गरेको छ।
यस लेखले नेपालमा निर्वाचन व्यवस्थापनमा सूचना प्रविधिको ऐतिहासिक विकास, प्रयोग भएका प्रमुख प्रणाली, तिनका लाभ, चुनौती, अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास तथा भविष्यका सम्भावनाहरूको विश्लेषण प्रस्तुत गर्दछ। अध्ययनले देखाउँछ कि प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोगले मतदाता पहिचान, दोहोरो मतदान रोकथाम, नतिजा व्यवस्थापन, पारदर्शिता अभिवृद्धि, समय तथा लागत बचत, र नागरिक विश्वास वृद्धिमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ।

नेपालको निर्वाचन व्यवस्थापनमा सूचना प्रविधिको प्रयोग विद्युतीय मतदान प्रणाली

३. पृष्ठभूमि (Background)
विश्वव्यापी रूपमा निर्वाचन व्यवस्थापनमा सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको प्रयोगले निर्वाचन प्रणालीलाई आधुनिक, व्यवस्थित, पारदर्शी र विश्वसनीय बनाउने कार्य गरेको छ। नेपालमा पनि २०६२ सालदेखि निर्वाचन आयोगले मतदाता नामावली व्यवस्थापनमा कम्प्युटर प्रणालीको प्रयोग प्रारम्भ गरेको थियो। २०६७ सालदेखि फोटोसहितको मतदाता नामावली तयार गर्न सुरु गरिएको र २०७० सालपछि अधिकांश निर्वाचनमा यसको नियमित प्रयोग हुँदै आएको छ।
समयसँगै नेपालमा निर्वाचन व्यवस्थापन डिजिटल प्रणालीतर्फ उन्मुख हुँदै गएको छ। प्रारम्भमा मतदाता विवरण व्यवस्थापनमा सीमित रहेको सूचना प्रविधिको प्रयोग अहिले मतदाता शिक्षा, मतदान अनुगमन, मतगणना, नतिजा प्रकाशन, डिजिटल प्रतिवेदन, GIS Mapping, Biometric Verification, तथा NID आधारित मतदाता प्रमाणीकरणसम्म विस्तार भइसकेको छ।

प्रमुख प्रविधि प्रयोगका क्षेत्रहरू

मतदाता नामावली संकलन, अद्यावधिक तथा व्यवस्थापन
फोटोसहितको मतदाता परिचयपत्र उत्पादन
मतदान केन्द्र GIS Mapping तथा व्यवस्थापन
निर्वाचन जोखिम विश्लेषण तथा Event Tracking
मतदान सञ्चालन तथा अनुगमन
निर्वाचन परिणाम संकलन र Real-time प्रकाशन
मतदाता शिक्षा तथा डिजिटल सूचना प्रवाह
राष्ट्रिय परिचयपत्र (NID) आधारित मतदाता प्रमाणीकरण

हालका प्रमुख घटनाक्रमहरू
२०७८ साल स्थानीय तह निर्वाचन
GIS, Web-Based Monitoring System तथा मोबाइल एप प्रयोग गरी मतदान केन्द्र व्यवस्थापन, मतदाता अनुगमन तथा परिणाम संकलनलाई व्यवस्थित बनाइएको थियो।
२०७९ साल प्रतिनिधि सभा तथा प्रदेश सभा निर्वाचन
Biometric Verification System र Real-time Election Result Information System (ERIS) प्रयोग गरी मतदाता पहिचान र नतिजा प्रकाशनमा पारदर्शिता वृद्धि गरिएको थियो।

प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन २०८२
प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन २०८२ मा सूचना प्रविधिको प्रयोग अझ व्यावहारिक, स्थानीयकरणयुक्त र परिणाममुखी रूपमा विस्तार भएको देखियो। विशेष गरी जिल्लास्तरमा समेत स्थानीय आवश्यकताअनुसार प्रविधि आधारित नवीन अभ्यासहरू विकास गरिए।
जिल्ला निर्वाचन कार्यालय, सल्यान ले यस निर्वाचनमा निम्न प्रविधिमैत्री अभ्यासहरू सफलतापूर्वक सञ्चालन गरेको थियोः
• अस्थायी मतदाता व्यवस्थापन प्रणाली:
App Script प्रयोग गरी अस्थायी मतदाताको विवरण संकलन, संशोधन तथा व्यवस्थापनलाई पूर्ण रूपमा डिजिटल बनाइएको।
• Event Tracking System:
आयोगको केन्द्रीय Event Tracking System उपलब्ध नभएको अवस्थामा जिल्लास्तरमै App विकास गरी मतदानको घण्टा-घण्टाको प्रगति डिजिटल माध्यमबाट संकलन गरिएको।
• Digital Result Broadcasting:
मतगणना स्थलको भीड नियन्त्रण तथा पारदर्शिता कायम गर्न Digital Display Board तथा Facebook Live मार्फत चोक–चोकमा प्रत्यक्ष नतिजा प्रसारण गरिएको।
• Reporting Portal System:
सम्पूर्ण निर्वाचन तथ्यांकलाई एकीकृत गरी Real-time Reporting Portal निर्माण गरिएको, जसले तथ्यांक व्यवस्थापन, विश्लेषण र पारदर्शितामा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको।

यी अभ्यासहरूले सीमित स्रोतसाधनबीच पनि स्थानीय तहमा प्रविधिको सिर्जनात्मक प्रयोगमार्फत निर्वाचन व्यवस्थापनलाई थप प्रभावकारी, पारदर्शी र जनमैत्री बनाउन सकिने सम्भावना स्पष्ट पारेका छन्।

 ४. अध्ययनका उद्देश्य (Objectives of the Study)

नेपालमा सूचना प्रविधि आधारित निर्वाचन व्यवस्थापनको प्रभाव, उपयोगिता र सुधारको अध्ययन गर्ने उद्देश्य निम्नानुसार रहेका छन्:

मतदाता नामावली व्यवस्थापनमा प्रविधिको प्रभाव अध्ययन गर्नु।
२०७८, २०७९ र २०८२ का निर्वाचनमा प्रयोग भएका डिजिटल प्रणालीहरूको मूल्याङ्कन गर्नु।
NID आधारित मतदाता प्रणालीको प्रभावकारिता विश्लेषण गर्नु।
Biometric Verification, ERIS तथा Event Tracking System को योगदान अध्ययन गर्नु।
निर्वाचन प्रक्रियामा समय, लागत, पारदर्शिता तथा विश्वसनीयतामा आएको सुधार मूल्याङ्कन गर्नु।
जिल्लास्तरमा विकसित नवीन प्रविधिगत अभ्यासहरूको अध्ययन गर्नु।
भविष्यका डिजिटल निर्वाचन प्रणाली तथा नीतिगत सुधारका लागि सुझाव प्रस्तुत गर्नु।

५. प्रमुख चुनौतीहरू (Major Challenges)
नेपालमा सूचना प्रविधिमा आधारित निर्वाचन व्यवस्थापन प्रभावकारी बन्दै गए पनि केही चुनौतीहरू अझै विद्यमान छन्:
• ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा इन्टरनेट र उपकरणको सीमित पहुँच
• साइबर सुरक्षा तथा डाटा गोपनीयताको चुनौती
• कर्मचारी तथा मतदान अधिकृतहरूको प्राविधिक दक्षताको कमी
• NID र पुरानो मतदाता प्रणालीबीच पूर्ण समन्वयको आवश्यकता
• विविध भाषिक तथा भौगोलिक समुदायलाई डिजिटल प्रणालीमा समान पहुँच उपलब्ध गराउन कठिनाइ
• स्थानीय तहमा पर्याप्त IT Infrastructure को अभाव

६. पूर्व साहित्य समीक्षा (Literature Review)
नेपालमा सूचना प्रविधि आधारित निर्वाचन प्रणाली सम्बन्धी अध्ययनहरूले निम्न प्रमुख निष्कर्षहरू प्रस्तुत गरेका छन्:

१. फोटोसहितको मतदाता प्रणाली
२०७० सालपछि फोटोसहितको मतदाता नामावली लागू भएपछि मतदाता पहिचानमा उल्लेखनीय सुधार आएको देखिन्छ।

२. GIS तथा Web-Based System
२०७८ सालको स्थानीय तह निर्वाचनमा GIS Mapping र Web Monitoring System प्रयोगले मतदान केन्द्र व्यवस्थापनलाई थप व्यवस्थित बनाएको थियो।

३. Biometric तथा ERIS प्रणाली
२०७९ सालको निर्वाचनमा Biometric Verification र ERIS प्रणालीले दोहोरो मतदान रोकथाम तथा छिटो नतिजा प्रकाशनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।

४. NID आधारित नामावली प्रणाली
२०८२ सालदेखि प्रारम्भ गरिएको NID आधारित मतदाता प्रणालीले अद्यावधिक र विश्वसनीय मतदाता सूची निर्माणमा सहयोग पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ।

५. स्थानीय प्रविधिगत नवप्रयोग
प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन २०८२ मा जिल्लास्तरमा विकसित In-house Digital Tools, Google Automation System, Facebook Live Broadcasting तथा Looker Studio Reporting जस्ता अभ्यासहरूले स्थानीय स्तरमै सूचना प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोग सम्भव रहेको देखाएका छन्।

७. नेपालमा प्रविधि आधारित निर्वाचनको ऐतिहासिक विकास
१. प्रारम्भिक चरण (२०६०–२०७०)
• कागजी मतदाता सूची र हस्तलिखित अभिलेख प्रणाली
• फोटो र हस्ताक्षर आधारित मतदाता पहिचान प्रारम्भ

२. प्रविधि सुधार चरण (२०७०–२०७५)
• फोटोसहितको मतदाता नामावली
• कम्प्युटर आधारित डेटा व्यवस्थापन
• GIS प्रणालीमार्फत मतदान केन्द्र व्यवस्थापन

३. Digital Integration चरण (२०७६–२०७९)
• Biometric Verification System
• ERIS प्रणाली
• Web-Based Reporting

४. Smart Election Management चरण (२०८०–२०८२)
• NID आधारित मतदाता प्रणाली
• In-house Election Apps
• Google Automation Tools
• Social Media आधारित प्रत्यक्ष सूचना प्रवाह
• Looker Studio Reporting तथा Data Visualization

८. २०७८ स्थानीय तह निर्वाचन अनुभव
२०७८ सालको स्थानीय तह निर्वाचनमा सूचना प्रविधिको प्रयोगले निर्वाचन व्यवस्थापनमा उल्लेखनीय सुधार ल्याएको थियो:
• GIS आधारित मतदान केन्द्र व्यवस्थापन
• डिजिटल मतदाता सूची व्यवस्थापन
• मोबाइल एपमार्फत अनुगमन
• वेब प्रणालीमार्फत परिणाम प्रकाशन

यद्यपि ग्रामीण क्षेत्रमा इन्टरनेट अस्थिरता र उपकरण अभावका कारण केही स्थानमा समस्या देखिएको थियो।

९. २०७९ प्रतिनिधि सभा / प्रदेश सभा निर्वाचन अनुभव
२०७९ सालको निर्वाचनमा प्रविधिको प्रयोग अझ व्यापक रूपमा विस्तार भयो:
• Biometric Verification System प्रयोग
• ERIS मार्फत Real-time Result Publication
• डिजिटल मतदाता व्यवस्थापन
• Web-Based Monitoring System
यसले निर्वाचन परिणामलाई थप छिटो, पारदर्शी र विश्वसनीय बनाएको थियो।

१०. प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन २०८२ को प्रविधिगत अनुभव
प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन २०८२ सूचना प्रविधिको प्रयोगको दृष्टिले अझ परिष्कृत र व्यावहारिक निर्वाचनका रूपमा देखिएको छ।
विशेषतः जिल्लास्तरमा गरिएको नवीन अभ्यासहरूले निर्वाचन व्यवस्थापनलाई थप प्रभावकारी बनाएका छन्।

प्रमुख नवीन अभ्यासहरू
१. App Script आधारित अस्थायी मतदाता व्यवस्थापन
अस्थायी मतदाताको विवरण संकलन, संशोधन र प्रमाणीकरण प्रक्रियालाई Google Script Macros मार्फत डिजिटल बनाइयो। यसले समय बचत, त्रुटि न्यूनिकरण तथा छिटो डेटा प्रशोधनमा सहयोग पुर्‍यायो।

२. In-house Event Tracking System
केन्द्रीय प्रणाली उपलब्ध नभएको अवस्थामा जिल्लास्तरमै विकसित गरिएको Event Tracking App मार्फत मतदानको घण्टा-घण्टाको विवरण संकलन गरिएको थियो। यसले वास्तविक समयमै निर्वाचन गतिविधि अनुगमन गर्न सहज बनायो।

३. Digital Board तथा Facebook Live मार्फत नतिजा प्रसारण
मतगणना स्थलको भीड व्यवस्थापन तथा पारदर्शिता कायम गर्न Digital Display Board र Facebook Live प्रयोग गरी सार्वजनिक स्थानहरूमा प्रत्यक्ष नतिजा प्रसारण गरिएको थियो।

४. Looker Studio Reporting Portal
निर्वाचनसम्बन्धी सम्पूर्ण तथ्यांकलाई एकीकृत गरी Looker Studio आधारित Reporting Portal निर्माण गरिएको थियो। यसले तथ्यांक विश्लेषण, प्रतिवेदन निर्माण तथा सार्वजनिक पारदर्शितामा सहयोग पुर्‍यायो।
यी अभ्यासहरूले सीमित स्रोतसाधनका बाबजुद स्थानीय स्तरमै प्रविधिको सृजनात्मक प्रयोगमार्फत निर्वाचन व्यवस्थापनलाई आधुनिक र पारदर्शी बनाउन सकिने स्पष्ट संकेत दिएका छन्।

११. राष्ट्रिय परिचयपत्र (NID) मार्फत नयाँ नामावली संकलन प्रणाली
२०८२ साल कार्तिक २७ गतेदेखि राष्ट्रिय परिचयपत्र (NID) मार्फत मतदाता नामावली संकलन प्रणाली लागू गरिएको छ।

प्रमुख विशेषताहरू

NID Database र निर्वाचन आयोग प्रणालीबीच प्रत्यक्ष समन्वय
दोहोरो नामावली हटाउने व्यवस्था
डिजिटल मतदाता प्रमाणीकरण
भविष्यमा Biometric र AI प्रणालीसँग समन्वयको आधार

प्रभाव
• मतदाता पहिचानमा विश्वसनीयता वृद्धि
• फर्जी विवरण न्यूनिकरण
• पारदर्शी र अद्यावधिक मतदाता सूची निर्माण

१२. प्रविधि आधारित निर्वाचनका फाइदाहरू
१. मतदाता पहिचानमा विश्वसनीयता
• Biometric र NID प्रणालीले दोहोरो मतदान रोकथाम
• वास्तविक मतदाताको प्रमाणीकरण सुनिश्चित

२. नतिजा प्रकाशनमा पारदर्शिता
• ERIS र Digital Reporting System मार्फत छिटो नतिजा
• नागरिक तथा राजनीतिक दलमा विश्वास अभिवृद्धि

३. प्रशासनिक दक्षता
• समय, लागत तथा मानव स्रोतको बचत
• डेटा व्यवस्थापनमा सहजता

४. स्थानीय नवप्रवर्तनको अवसर
• जिल्लास्तरमा In-house Apps विकास सम्भव
• स्थानीय आवश्यकताअनुसार प्रणाली निर्माण गर्न सहज

१३. प्रविधि प्रयोगका चुनौतीहरू

ग्रामीण क्षेत्रमा कमजोर डिजिटल पहुँच
कर्मचारी तथा मतदातामा सीमित डिजिटल साक्षरता
साइबर सुरक्षा जोखिम
पुराना हार्डवेयर तथा Software प्रणाली
NID र पुराना डाटाबेसबीच पूर्ण समन्वयको आवश्यकता

१४. सुधारका सुझाव
• ग्रामीण क्षेत्रमा इन्टरनेट र डिजिटल उपकरण विस्तार
• निर्वाचन कर्मचारीका लागि नियमित IT Training
• Cyber Security Framework सुदृढीकरण
• NID प्रणालीसँग पूर्ण एकीकरण
• जिल्लास्तरमा स्थानीय Innovation लाई प्रोत्साहन
• Real-time Data Monitoring System विस्तार

१५. आगामी योजना
• पूर्ण डिजिटल निर्वाचन प्रणाली विकास
• Biometric र AI आधारित मतदान प्रणाली विस्तार
• Mobile App आधारित मतदाता शिक्षा
• Internet Voting सम्बन्धी दीर्घकालीन अध्ययन
• Digital Reporting तथा Transparency Platform विस्तार

 १६. अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासको तुलना

• भारत : EVM तथा VVPAT प्रणालीको व्यापक प्रयोग
• भूटान : EVM आधारित निर्वाचन
• ब्राजिल : पूर्ण डिजिटल निर्वाचन प्रणाली
• एस्टोनिया : Internet Voting को सफल प्रयोग
• स्विट्जरल्याण्ड : Online Voting परीक्षण
• क्यानाडा : Digital Election Management Practices

नेपालले यी देशहरूको अनुभवबाट सिक्दै सुरक्षित, पारदर्शी र विश्वसनीय डिजिटल निर्वाचन प्रणाली विकास गर्न सक्ने सम्भावना रहेको छ।

१७. निष्कर्ष
नेपालमा सूचना प्रविधिको प्रयोगले निर्वाचन व्यवस्थापनलाई आधुनिक, पारदर्शी, छरितो र विश्वसनीय बनाउने दिशामा उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ। विशेष गरी २०७८ सालको स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९ सालको प्रतिनिधि सभा तथा प्रदेश सभा निर्वाचन, र हालै सम्पन्न प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन २०८२ ले प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोग निर्वाचन व्यवस्थापनमा कति उपयोगी हुन सक्छ भन्ने स्पष्ट प्रमाण प्रस्तुत गरेका छन्।
राष्ट्रिय परिचयपत्र (NID), Biometric Verification System, ERIS, GIS, Event Tracking System, Digital Reporting, Social Media Broadcasting तथा Looker Studio Reporting जस्ता प्रणालीहरूले निर्वाचन प्रक्रियालाई थप प्रभावकारी बनाएका छन्।
विशेषतः जिल्ला निर्वाचन कार्यालय, सल्यान द्वारा लागू गरिएका App Script आधारित अस्थायी मतदाता व्यवस्थापन, In-house Event Tracking App, Digital Result Broadcasting तथा Reporting Portal System जस्ता अभ्यासहरूले सीमित स्रोतसाधनका बीच पनि स्थानीय स्तरमै नवप्रवर्तन सम्भव रहेको देखाएका छन्।

यद्यपि ग्रामीण पहुँच, डिजिटल साक्षरता, साइबर सुरक्षा तथा पूर्वाधार विकासका चुनौतीहरू अझै कायम छन्। यी चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्दै नेपालले आगामी दिनमा पूर्ण डिजिटल, सुरक्षित, पारदर्शी र नागरिकमैत्री निर्वाचन प्रणालीतर्फ अघि बढ्न आवश्यक देखिन्छ।

Spread the love

नेपालको निर्वाचन व्यवस्थापनमा सूचना प्रविधिको प्रयोग विद्युतीय मतदान प्रणाली

Leave a Reply Cancel reply